e magazine
Gian nan đời cửu vạn

06/10/2020 14:57

Cửu vạn là từ chỉ những người lao động tự do, chủ yếu là lao động chân tay. Phần lớn họ là những người nông dân đi làm kiếm sống trong thời gian rảnh rỗi. Họ làm hầu hết mọi việc tùy theo yêu cầu và thỏa thuận với người thuê. Cũng như nhiều nhóm người yếu thế khác trong xã hội đô thị, cuộc sống của họ luôn bấp bênh và phải đối diện với nhiều nguy cơ bị lạm dụng.
Gian nan đời cửu vạn

Cửu vạn là từ chỉ một nhóm người lao động tự do. Phần lớn họ là những người nông dân đi làm kiếm sống trong thời gian rảnh rỗi. Họ làm hầu hết mọi việc tùy theo yêu cầu và thỏa thuận với người thuê. Cũng như nhiều nhóm người yếu thế khác trong xã hội đô thị, cuộc sống của họ luôn bấp bênh và phải đối diện với nhiều nguy cơ bị lạm dụng.

***

Để tìm hiểu rõ hơn về cuộc sống của những người cửu vạn ở TP. Vinh (Nghệ An), chúng tôi đã tiếp cận các nhóm cửu vạn thường tập trung ở các điểm: Vườn hoa Cửa Bắc (còn gọi là “tam giác quỷ”), cổng Công viên trung tâm TP. Vinh, Công viên Nguyễn Tất Thành, ngã tư Đại học Vinh, cầu Kênh Bắc, điểm vườn hoa Phan Đình Phùng. Qua đó được biết, họ chủ yếu là những người nông dân ở cư trú ở Vinh và các huyện lân cận như Hưng Nguyên, Nghi Lộc (Nghệ An), Nghi Xuân (Hà Tĩnh)…

Công việc chính của cửu vạn, như cách họ trả lời: “Việc gì cũng làm”. Miễn sao họ được trả tiền công xứng đáng với công việc đã thỏa thuận. Từ những việc nặng nhọc như đi đào móng nhà, bê vác vật liệu ở công trình xây dựng, chuyển nhà… đến những việc nhẹ như lau chùi nhà cửa, dọn văn phòng, nhà riêng… Có những việc kéo dài cả ngày, có những việc theo buổi nhưng cũng có việc chỉ làm trong chốc lát là xong.

Thu nhập của những người làm cửu vạn rất bấp bênh, không thể định lượng được. Như chính họ nói: “Tùy mùa vụ, tùy lúc, tùy nơi, tùy việc và cả… tùy người”. Nghĩa là có thời điểm nhiều việc làm liên tục thì thu nhập cao hơn, còn có khi mấy ngày không có việc thì ra tụ tập ngồi uống nước trò chuyện chán rồi về. Làm việc nặng nhọc thì đương nhiên tiền công cao hơn làm việc nhẹ. Có khi cùng một việc nhưng có người thuê trả cao hơn hay bồi dưỡng thêm, lại cũng có người kỳ kèo hạ giá khi mà họ có nhiều lựa chọn để thuê, thậm chí còn soi mói để tìm cách trừ tiền. Những việc nặng như đi đào móng nhà, bê vác vật liệu xây dựng thì tiền công từ 250 đến 300 nghìn/ngày. Đối với những việc nhẹ, cửu vạn được thuê làm theo đầu việc, làm xong thanh toán tiền, hai bên thỏa thuận với nhau theo tính chất công việc.

Gian nan đời cửu vạn

Những người cửu vạn liên kết thành nhóm để vừa dễ tìm kiếm công việc, vừa bảo vệ quyền lợi lẫn nhau cũng như cạnh tranh với các nhóm khác. Có những nhóm còn cử người đến các công trường tìm việc, khi có việc thì gọi cả hội đến làm. Trong nhóm cũng có những nguyên tắc riêng, chẳng hạn khi có người đến thuê và chỉ định một hay một số các thành viên trong nhóm thì những người khác không được tham gia ý kiến hay tranh khách của nhau. Khi người thuê để họ tự thỏa thuận thì mọi người sẽ có những ưu tiên cho những người khó khăn, đang cần tiền hay người đã lâu không có việc.

Để mưu sinh, tồn tại trong xã hội, cửu vạn cũng phải đối diện với những vấn đề tâm lý xã hội, cả chủ quan lẫn khách quan. Về chủ quan, họ có sự tự ti. Hầu hết những người cửu vạn đều chia sẻ: “Không có việc gì làm mới phải đi làm cửu vạn. Chứ có việc làm ổn định thì đã không ngồi ở đây rồi”. Nhưng sự tự ti đó cũng có chừng mực: “Còn sức lao động thì còn làm để kiếm sống, có xin không của ai đâu mà xấu hổ”.

Nhiều khi đó là sự lựa chọn của một số người chứ không hẳn là tình thế bắt buộc. Chị Thanh Xuân, quê ở xã Hưng Chính (TP. Vinh) chia sẻ: “Tôi từng đi làm giúp việc nhà. Lương họ trả 3 triệu/tháng. Có tháng nhiều việc thì họ thưởng thêm. Nhưng làm được thời gian lại xin nghỉ vì cứ thấy mình “đi ở đợ” cho người ta, về gặp ai cũng ngại”. Nhiều người khác cũng lựa chọn đi làm cửu vạn vì “ở nhà đi ra đi vào bí bách, ông bà nhìn lại bảo là lười. Ra đây với anh chị em, có việc thì làm kiếm thêm tiền, không có thì ngồi nói chuyện cũng vui vẻ. Không có việc làm thì đâu ai trách mình được”.

Thuê cửu vạn luôn là sự lựa chọn mà nhiều người xem là rẻ nhất. Một cán bộ quản lý tại một công ty xây dựng nói rằng: “Khi nào làm những việc nặng nhọc mà máy móc không đi vào được hay không thực hiện được thì gọi cho đội cửu vạn. Thuê cửu vạn giá rẻ và làm nhanh, còn công nhân thì để họ làm việc khác”. Nhiều người khi vận chuyển vật nặng, làm việc nặng hay làm những việc mà điều kiện an toàn vệ sinh lao động không đảm bảo thì đều có ý kiến là “gọi mấy người cửu vạn đi làm cho nó khỏe”. Điều đó phần nào cho thấy, đối với nhiều người, cửu vạn là những người lao động hạng thấp, là lựa chọn sau cuối khi mà những người khác không làm được hay không muốn làm.

Gian nan đời cửu vạn
Gian nan đời cửu vạn

Những người cửu vạn luôn phải đối diện với nhiều nguy cơ đe dọa đến công việc và cuộc sống của họ. Nguy cơ đầu tiên chính là không có việc làm, cuộc sống khó khăn hơn. Công việc ngày càng ít hơn do phải cạnh tranh với các nhóm khác như các công ty vận chuyển, nhà sạch, chuyển nhà… Có những người cả tuần ra ngồi ở vỉa hè mà không có việc gì làm. Nói như anh Nguyễn Thành Nam (ở Hưng Lộc, TP. Vinh) lên ngồi chờ việc ở cầu Kênh Bắc: “Cửu vạn cũng như đánh đề vậy, lúc gặp thì nhiều việc, có ngày kiếm được mấy trăm. Cũng có lúc đói, cả tuần chẳng có “cuốc” nào thì vẫn phải chịu. Vì đi làm cửu vạn đâu có được lựa chọn”. Nhóm người làm cửu vạn phần lớn có điều kiện kinh tế khó khăn, sống dựa vào nông nghiệp. Trường hợp ốm đau, bệnh tật hay mất mùa thì những người này lâm vào khốn đốn.

Nguy cơ thứ hai là bị chiếm đoạt, lạm dụng sức lao động. Như đã nói, các cửu vạn thường được thuê làm những việc nặng nhọc, không được đảm bảo an toàn, ảnh hưởng đến sức khỏe với giá rẻ. Ví dụ, trong một công trường xây dựng, cùng một việc là bê vác vật liệu nhưng nếu để công nhân trong công ty làm thì giá lao động sẽ cao hơn nhiều còn thuê cửu vạn thì giá thấp hơn, có khi chỉ bằng một nửa. Gia cảnh khó khăn, làm việc nặng nhọc thì nguy cơ bệnh tật sẽ cao hơn. Họ cũng có thể bị ép giá khi mà việc ít, người nhiều.

Gian nan đời cửu vạn

Nguy cơ thứ ba là bị lạm dụng tình dục. Dù những người cửu vạn hầu hết đều ở độ tuổi trung niên, không còn trẻ, nhưng họ vẫn là đối tượng dễ bị lạm dụng. Chị H.P (37 tuổi) kể lại rằng chị đi làm cửu vạn khoảng gần 3 năm nay, mỗi khi làm xong việc đồng ruộng là lại tranh thủ đi làm. Giữa buổi chiều mùa hè cách đây 2 năm có một người đàn ông trạc 60 tuổi đến thuê chị về lau chùi nhà cửa khoảng hơn 1 tiếng đồng hồ với giá 100 nghìn. Nhìn người đàn ông nói chuyện nghiêm túc nên chị mang nón đi theo. Ai dè mới chùi nhà được một lúc thì chủ nhà ở sau ôm chầm lấy chị… May mà chị vùng vẫy và chạy ra được. “Đúng là đen đủi, gặp phải một lão dê xồm. Lần đó đã không được tiền còn mất thêm cái nón mới. Suýt nữa thì mang vạ”. Khi chị H.P kể chuyện, một người phụ nữ ngồi bên cạnh cười, nói: “Tại em chưa có kinh nghiệm chứ ngày trước chị cũng gặp trường hợp như vậy nhiều lần. Gặp chị là chị cho no đòn”. Điều này phần nào cho thấy nguy cơ bị lạm dụng tình dục của những người làm cửu vạn là không phải quá hiếm.

Thậm chí cả những cửa vạn là nam cũng không tránh khỏi nguy cơ bị lạm dụng tình dục. Anh T.D (46 tuổi), người quê ở xã Nghi Kim (Vinh) với dáng vẻ phong trần, vạm vỡ, thường được nhiều người thuê làm các việc nặng. Nhưng có lần có một người phụ nữ ngoài 50 tuổi đến thuê anh vào bê mấy chậu hoa và cây cảnh. “Bà ta vừa chỉ cho mình vừa cứ đứng sát, tỳ người vào mình khiến mình phát ngượng. Làm xong bà ta bảo vào nhà vệ sinh rửa ráy rồi nhận tiền. Mình đang rửa thì bà ta bước vào với bộ đồ mát mẻ và mấy tờ bạc dụ dỗ mình. Nhìn mụ gớm quá nên nhận tiền xong mình kiếm cách chuồn ngay…”

Xã hội càng phát triển thì cũng xuất hiện nhiều nhóm yếu thế. Họ yếu thế vì nhiều nguyên nhân, trong đó có việc gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lực để phát triển. Vậy nên họ buộc phải đi bán sức lao động với nhiều công việc khác nhau mà phần lớn các công việc đó đều không được bảo đảm cả về mặt kinh tế, xã hội đến vấn đề an toàn. Do đó, việc quan tâm đến các nhóm yếu thế trong quá trình phát triển là một yêu cầu bắt buộc dành cho các nhà hoạch định chính sách cũng như những người làm công tác xã hội. Muốn những việc làm đó có hiệu quả thì cần nhận thức rõ hơn về các nhóm yếu thế này, mà những người cửu vạn trên đây chỉ là một bộ phận nhỏ.

Bài: Thiên Trang

Ảnh: Thiên Trang, Minh Khôi