Hoạt động của Công đoàn Việt Nam trong tình hình mới

CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) và EVFTA (Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam và Liên minh châu Âu) là hai hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đầu tiên mà Việt Nam tham gia có cam kết về lao động. CPTPP được Quốc hội phê chuẩn ngày 12/11/2018 và chính thức có hiệu lực từ ngày 14/1/2019. EVFTA được ký kết ngày 30/6/2019 và có hiệu lực ngày 01/8/2020. Hai sự kiện này đặt ra những yêu cầu mới cho hoạt động Công đoàn Việt Nam sau 90 năm hình thành và phát triển.

Các cam kết về lao động trong CPTPP và EVFTA

Chương 19 về lao động của CPTPP và chương 13 về thương mại và phát triển bền vững của EVFTA quy định các nước thành viên phải thông qua và duy trì các tiêu chuẩn lao động cốt lõi được quy định trong 8 Công ước cốt lõi của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và được thúc đẩy trong Tuyên bố năm 1998 của ILO, bao gồm: (i) Quyền tự do hiệp hội và thương lượng tập thể; (ii) Không cưỡng bức lao động; (iii) Không sử dụng lao động trẻ em; (iv) Không phân biệt đối xử trong lao động. Quy định “điều kiện làm việc có thể chấp nhận được về lương tối thiểu, giờ làm việc và an toàn và sức khỏe nghề nghiệp”.

Hiện nay, Việt Nam đã phê chuẩn 7/8 Công ước cốt lõi của ILO bao gồm: (i) Công ước 98 về thương lượng tập thể; (ii) Công ước 29 và 105 về không cưỡng bức lao động; (iii) Công ước 138 và 182 về không sử dụng lao động trẻ em; (iv) Công ước 100 và 101 về không phân biệt đối xử trong lao động. Như vậy, chỉ còn duy nhất một Công ước cốt lõi của ILO mà Việt Nam chưa phê chuẩn theo cam kết trong các FTA là Công ước số 87 về Tự do hiệp hội. Theo lộ trình, Việt Nam sẽ xem xét phê chuẩn Công ước này vào năm 2023. Song, mặc dù chưa phê chuẩn, với nghĩa vụ thành viên của ILO, theo Tuyên bố ILO 1998, Việt Nam vẫn phải đảm bảo thực hiện trong thực tiễn.

CPTPP và EVFTA cam kết không sử dụng lao động trẻ em. Ảnh minh họa.

Hoạt động của Công đoàn Việt Nam trong tình hình mới

Như vậy, các cam kết về lao động trong các FTA thế hệ mới không đặt ra các nghĩa vụ mới đối với Việt Nam. Bộ luật Lao động sửa đổi năm 2019 cho phép người lao động Việt Nam có quyền thành lập tổ chức đại diện khác ngoài hệ thống Công đoàn Việt Nam để đại diện chăm lo và bảo vệ quyền lợi của mình tại nơi làm việc. Điều này thể hiện pháp luật lao động Việt Nam đã bước đầu phù hợp với tinh thần của Công ước 87.

Những vấn đề đặt ra đối với Công đoàn Việt Nam

Các cam kết về lao động trong các FTA thế hệ mới và các công ước về lao động quốc tế mà Việt Nam tham gia có hiệu lực mở ra những cơ hội mới cho Công đoàn Việt Nam trong việc thực hiện vai trò theo hiến định của mình.

Thứ nhất, việc thực hiện các công ước cốt lõi của ILO là cơ hội để pháp luật và thiết chế lao động ở Việt Nam từng bước sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện phù hợp với tiêu chuẩn lao động quốc tế, từ đó tạo cơ hội để người lao động được đảm bảo các quyền cơ bản và quyền bình đẳng trong lao động, hướng tới sự phát triển bền vững, bao trùm và không ai bị bỏ lại phía sau.

Thứ hai, cơ chế thực thi các điều khoản về lao động trong CPTPP và EVFTA buộc các bên quan hệ lao động phải quan tâm hơn tới vấn đề lao động liên quan tới chính sách và thực hành trong kinh doanh và cạnh tranh, ngăn chặn chạy đua xuống đáy về tiêu chuẩn lao động và thúc đẩy quan hệ lao động phát triển.

Thứ ba, hình ảnh và thể diện quốc gia cùng với các cơ chế giải quyết tranh chấp và trừng phạt của các hiệp định sẽ là chất xúc tác để ngăn chặn các vi phạm về lao động, thúc đẩy tuân thủ các quy định về lao động, tăng cường thanh tra lao động, từ đó cải thiện môi trường lao động tốt hơn.

Thứ tư, các tiêu chuẩn lao động quy định trong các hiệp định thương mại tự do tạo cơ hội cho Công đoàn Việt Nam phát huy hơn nữa vai trò của mình trong quá trình tham gia xây dựng, hoạch định cũng như giám sát thực thi chính sách liên quan tới người lao động ở cấp quốc gia, đồng thời hỗ trợ Công đoàn Việt Nam thực hiện tốt hơn vai trò đại diện bảo vệ người lao động ở cấp cơ sở, đặc biệt liên quan tới quyền thương lượng tập thể.

Hoạt động của Công đoàn Việt Nam trong tình hình mới

CPTPP và EVFTA cam kết người lao động được tạo cơ hội bình đẳng, không ai bị bỏ lại phía sau.

Bên cạnh những cơ hội, Công đoàn Việt Nam sẽ phải đối mặt với những thách thức sau:

Một là, việc Bộ luật Lao động 2019 cho phép thành lập các tổ chức đại diện cho người lao động nằm ngoài hệ thống công đoàn đặt Công đoàn Việt Nam trước thách thức lớn trong việc đại diện chăm lo và bảo vệ quyền lợi người lao động để giữ vững vị thế của tổ chức Công đoàn trong lực lượng lao động và trong xã hội.

Hai là, bối cảnh mới và môi trường mới đòi hỏi Công đoàn Việt Nam phải đổi mới nội dung và phương thức hoạt động ở tất cả các cấp cho phù hợp, đặt mục tiêu bảo vệ quyền lợi đoàn viên và người lao động lên trên hết, đổi mới cơ cấu tổ chức để thực hiện tốt chức năng đại diện chăm lo, bảo vệ người lao động; giảm bớt các nhiệm vụ không thực sự phù hợp để tập trung vào các nhiệm vụ chính nhằm giữ đoàn viên và thu hút người lao động tham gia công đoàn, từ đó xây dựng tổ chức Công đoàn vững mạnh và thu hút người lao động tham gia.

Một ví dụ điển hình là mới đây, tháng 12/2020, các tài xế Grab đình công ở một số tỉnh thành trong cả nước phản đối việc công ty Grab lấy lý do nộp VAT để tăng mức chiết khấu của tài xế. Đây là cơ hội kết nạp đoàn viên với Công đoàn Việt Nam nhưng lại là thách thức nếu tài xế Grab muốn thành lập tổ chức riêng của mình và cạnh tranh vai trò đại diện của Công đoàn Việt Nam.

Khuyến nghị

Để phát huy vai trò của Công đoàn Việt Nam trong tình hình mới, cần tập trung vào các nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, tham gia tích cực trong quá trình sửa đổi Luật Công đoàn để đảm bảo các quyền của người lao động được bảo vệ, phù hợp với các cam kết trong CPTPP và EVFTA, đặc biệt liên quan tới việc ngăn chặn các hành vi can thiệp thao túng tổ chức Công đoàn và phân biệt đối xử đối với cán bộ công đoàn của người sử dụng lao động để công đoàn phát huy tốt chức năng đại diện chăm lo và bảo vệ cho người lao động.

Thứ hai, đổi mới cơ cấu tổ chức của công đoàn để thực hiện một cách gắn kết giữa nhiệm vụ cung cấp các dịch vụ và phúc lợi của công đoàn cho đoàn viên và người lao động đi liền với nhiệm vụ phát triển đoàn viên và xây dựng tổ chức Công đoàn, từ đó xây dựng sức mạnh của tổ chức để thúc đẩy đối thoại và thương lượng tập thể, đem đến sự bảo vệ và cải thiện tốt hơn về quyền, lợi ích cho người lao động thông qua thỏa thuận tập thể.

Vụ việc đình công của nhân viên Grab mới đây là cơ hội để công đoàn thu hút người lao động, hoặc người lao động có thể đứng ra thành lập tổ chức đại diện cho mình theo các cam kết của CPTPP và EVFTA.

PV

Hoạt động của Công đoàn Việt Nam trong tình hình mới

Thứ ba, giảm bớt các nhiệm vụ phong trào để ưu tiên và tập trung thực hiện các nhiệm vụ chính của công đoàn liên quan tới đại diện chăm lo và bảo vệ quyền lợi cho đoàn viên và người lao động, bao gồm: Xây dựng chính sách lao động với các điều khoản tốt hơn cho người lao động; tăng cường giám sát thực thi pháp luật lao động, thúc đẩy thương lượng tập thể để cải thiện tiền lương và điều kiện làm việc; đại diện cho người lao động giải quyết các vấn đề nảy sinh tại nơi làm việc; bảo vệ người lao động trước các vi phạm của người sử dụng lao động liên quan tới quyền lợi của người lao động và thay mặt người lao động trong giải quyết các khiếu nại, khiếu kiện trước tòa liên quan tới nhiều người lao động… Đây là những hoạt động thiết thực, sát sườn đối với người lao động, giúp giữ chân đoàn viên và thu hút người lao động tham gia công đoàn.

Thứ tư, tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cho người lao động về quyền của họ để người lao động hiểu rằng họ chính là công đoàn và công đoàn chính là họ, từ đó người lao động làm chủ tổ chức Công đoàn và bầu những người mà họ thực sự tin tưởng và ủy thác tham gia Ban Chấp hành công đoàn, đại diện cho họ trong thương lượng, đối thoại và giải quyết các vấn đề tại nơi làm việc; xây dựng năng lực cho đoàn viên và người lao động để họ thấy trách nhiệm của mình trong công đoàn và cùng công đoàn giải quyết các vấn đề của chính người lao động. Chỉ như vậy, người lao động mới thấy được ý nghĩa và giá trị của việc tham gia công đoàn, gắn bó với công đoàn và không muốn rời bỏ và thành lập tổ chức đại diện khác.

Hoạt động của Công đoàn Việt Nam trong tình hình mới

Bài viết: TS. Phạm Thị Thu Lan

Viện Công nhân và Công đoàn

Công chứng viên mắc Covid-19 ở Hà Nội đi quán cà phê, tiệm massage tại TP HCM Công chứng viên mắc Covid-19 ở Hà Nội đi quán cà phê, tiệm massage tại TP HCM

Trong thời gian ở TP HCM, nhân viên tại văn phòng công chứng số 3 (số 6, phố Duy Tân, Dịch Vọng Hậu, Cầu Giấy, ...

“Vắc xin” tinh thần “Vắc xin” tinh thần

10 ngày hoặc một mốc thời gian cụ thể nào đấy để chúng ta khống chế đợt dịch bùng phát lần này có lẽ vẫn ...

Những người “ưu tiên chống dịch trước, gia đình xin để lại phía sau” Những người “ưu tiên chống dịch trước, gia đình xin để lại phía sau”

Trong đợt dịch Covid-19 bùng phát lần thứ 3, ngành Y tế đã huy động nguồn nhân lực nhiều nhất từ trước đến nay với ...